بررسی تخصصی رقم گندم سیروان: رکورددار پایداری عملکرد در مناطق معتدل
در دهههای اخیر، تغییرات اقلیمی و نوسانات بارش، الگوی کشت را از تمرکز صرف بر “پتانسیل عملکرد” به سمت “پایداری عملکرد در شرایط تنش” سوق داده است. در این راستا، معرفی ارقام اصلاحشدهای که بتوانند در برابر تنشهای محیطی، بهویژه خشکی انتهای فصل، تابآوری داشته باشند، اولویت نخست موسسات تحقیقاتی بوده است. رقم گندم نان «سیروان» یکی از خروجیهای شاخص این رویکرد در اقلیم معتدل ایران است. نامگذاری این رقم در سال 1390 انجام گرفته. این گندم مناسب مناطق معتدل و مزارع آبی ایران میباشد.
همچنین گندم سیروان از دیگر ارقام شناخته شده گندم است که به دلیل شاخص گلوتن مناسب در گروه گندم های نان قرار میگیرد، و عملکرد این گندم در شرایط نرمال، خوب گزارش شده. این نکته نیز قابلذکر است که سیروان از انواع گندمی است که نسبت به بیماری های رایج در بذرهای گندم تا حدی از خود مقاومت نشان داده.
ابتدا از شجره ژنتیکی گندم سیروان آغاز میکنیم:
رقم سیروان یک رقم بومی گزینششده از تودههای محلی نیست، بلکه حاصل برنامههای اصلاحی بینالمللی با هدف انتقال ژنهای مقاومت است.شجره دقیق این رقم به صورت PASTOR/2*PRL ثبت شده است. تحلیل این شجره نشان میدهد که یکی از والدین آن، لاین معروف «Pastor» است. لاین Pastor در برنامههای اصلاحی سیمیت به دلیل سازگاری عمومی بالا و داشتن ژنهای مقاومت به بیماریها (بهویژه زنگها) شهرت جهانی دارد. والد دیگر، PRL، خصوصیاتی نظیر کیفیت دانه و تحمل به تنشها را به این ترکیب افزوده است. درک این شجره برای کارشناسان اهمیت حیاتی دارد، زیرا نشاندهنده وجود تنوع ژنتیکی لازم برای سازگاری با شرایط متغیر اقلیمی است. بنابر گزارشها این ژنوتیپ در سال زراعی 1382-1383 در قالب خزانه بینالمللی بیست و چهارم وارد ایران شد. فرآیند گزینش این رقم یک پروسه طولانیمدت و چندمرحلهای بوده است. ابتدا در آزمایشهای بینالمللی در کرج مورد ارزیابی قرار گرفت و سپس در آزمایشهای مقایسه عملکرد مقدماتی و پیشرفته در ایستگاههای مختلف تحقیقاتی اقلیم معتدل شامل اسلامآباد غرب، نیشابور، اصفهان، ورامین و زرقان فارس بررسی شد. نهایتاً در سال 1390 به پاس ویژگیهای برتر زراعی و پایداری عملکرد، با نام تجاری «سیروان» نامگذاری و آزادسازی شد.
در ادامه بهصورت کلی با مزایای بذر گندم سیروان آشنا خواهیم شد و سپس به هرکدام جداگانه خواهیم پرداخت:
- گندم گروه نان است و از شاخص گلوتن مناسبی برخوردار است.
- گندمی با تیپ رشد بهاره است که در میان گروه گندم های زودرس قرار میگیرد.
- مقاومت خوب نسبت به خشکی های آخر فصل.
- مقاوم نسبت به ورس و بیماری های رایج در گندم.
- تناژ مناسب در شرایط نرمال.
ویژگی های دانه و نانوایی گندم سیروان
برای زنجیره تأمین گندم (سیلوها و کارخانجات آرد)، کیفیت دانه به اندازه عملکرد اهمیت دارد. سیروان در این زمینه کارنامه قابل قبولی دارد.
- وزن هزار دانه: این شاخص که بیانگر درشتی و پر بودن دانه است، برای سیروان بین ۳۹ تا ۴۵ گرم گزارش شده است. دانههای درشتتر معمولاً درصد آرددهی بالاتری دارند.
- پروتئین و گلوتن: میزان پروتئین دانه بین ۱۱ تا ۱۲.۵ درصد متغیر است که برای گندم نان ایدهآل است. کیفیت گلوتن و حجم نان حاصل از آرد سیروان در رده «خوب» تا «خیلی خوب» ارزیابی شده است.
- سختی دانه: با شاخص سختی حدود ۵۴، سیروان در رده گندمهای نیمهسخت تا سخت قرار میگیرد.
- کاربرد: آرد حاصل از سیروان برای پخت انواع نانهای سنتی ایرانی و حتی نانهای حجیم مناسب است و به دلیل گلوتن قوی، خاصیت کشسانی خمیر آن مطلوب نانوایان است.
گندم سیروان، گندمی زودرس با تیپ رشد بهاره و نامناسب برای مناطق سردسیر
یکی از بارزترین ویژگیهای سیروان، زودرسی آن نسبت به ارقام قدیمیتر مانند پیشتاز است. تعداد روز تا سنبلهدهی حدود 129 تا 131 روز و تعداد روز تا رسیدن فیزیولوژیک حدود 170 تا 175 روز گزارش شده است. این زودرسی یک مکانیزم دفاعی فیزیولوژیک به نام «فرار از خشکی» را فعال میکند. در اقلیم معتدل ایران، با شروع فصل گرما در اواخر بهار، تبخیر و تعرق به شدت افزایش مییابد و منابع آب محدود میشود. سیروان با تکمیل دوره پر شدن دانه قبل از اوجگیری تنشهای انتهای فصل، عملکرد خود را حفظ میکند. سیروان دارای تیپ رشد بهاره است. این ویژگی بنیادین تعیینکننده مناطق مجاز کشت است. ارقام بهاره نیاز سرمایی کمی دارند و اگر در مناطق بسیار سردسیر (مانند اردبیل یا ارتفاعات کردستان) که زمستانهای طولانی و یخبندانهای سخت بدون پوشش برف دارند کشت شوند، خطر سرمازدگی تاج گیاه وجود دارد.
مناطق مناسب برای کشت بذر گندم سیروان
بر اساس گزارشهای سازگاری، سیروان برای اقلیم معتدل توصیه شده است. این اقلیم شامل استانها و مناطق زیر است:
- استانهای مرکزی، قم، سمنان، تهران و البرز.
- مناطق معتدل استانهای خراسان رضوی (مانند نیشابور و مشهد)، اصفهان، یزد، کرمان و فارس (مانند زرقان و مرودشت).
- مناطق معتدل استانهای غربی مانند کرمانشاه (اسلامآباد غرب) و لرستان (بروجرد و خرمآباد).
تاریخ پیشنهادی کاشت بذر گندم سیروان
به دلیل تیپ رشد بهاره، کاشت زودهنگام پاییزه (مهرماه) در مناطق سردتر معتدل توصیه نمیشود زیرا خطر ورود به ساقه در زمستان و سرمازدگی وجود دارد. بهترین تاریخ کاشت در مناطق معتدل از نیمه آبان تا نیمه آذر است.
بذر گندم سیروان، گندمی با مقاومت به تنش های آخر فصل
همانطور که گفته شد، سیروان گندمی با تیپ رشد بهاره است که از ارقام زودرس نیز به شمار میرود. این گندم که در اقلیمهای آبی و معتدل به خوبی جواب داده و مناسب این منطقه میباشد و در شرایط مشابه در آزمایش های مختلف از ارقام شاهد مانند پیشتاز، بهتر عمل کرده و پاسخ دهی بهتری داشته. سیروان همچنین در آزمایش هایی که آبیاری در مرحله سنبلهدهی متوقف شده نیز به خشکیهای آخر فصل مقاومت قابل توجهی نشان داده است.
گندمی از شاخه گندمهای مقاوم نسبت به بیماری های رایج در گندم
این گندم نسبت به زنگ زرد و قهوهای نیمهمقاوم و نسبت به زنگ سیاه مقاوم گزارش شده. اینها الگوی مقاومت خوبی بهشمار میروند که یعنی سیروان قدرت پایداری مناسبی در برابر بیماری های مهم گندم دارد که میتواند در تولید پایدار موثر باشد. (اما پایش مزرعه و آمادگی برای مبارزه شیمیایی در سالهای اپیدمی (بهویژه بهارهای مرطوب و خنک) ضروری است.) همچنین میانگین ارتفاع بوته سیروان در شرایط نرمال حدود 89 تا 94 سانتیمتر گزارش شده است. این ارتفاع، سیروان را در دسته ارقام نیمهپاکوتاه قرار میدهد. وجود ژنهای پاکوتاهی (احتمالاً ژنهای Rht) باعث میشود که گیاه به جای صرف انرژی برای رشد رویشی ساقههای بلند، مواد فتوسنتزی را به دانه اختصاص دهد (افزایش شاخص برداشت). همچنین، ساقه ضخیم و ارتفاع مناسب، مقاومت مطلوبی در برابر ورس ایجاد میکند.
تناژ بذر گندم سیروان در هکتار
بنابر پژوهشها، در شرایط تحقیقاتی و مدیریت ایدهآل (کوددهی کامل، آبیاری بدون تنش، کنترل آفات)، سیروان پتانسیل تولید بسیار بالایی دارد. برای تناژ گندم سیروان در هکتار و در شرایط نرمال عدد 8 تا 9 تن و در صورت مدیریت صحیح مانند زمان کاشت درست، کوددهی مناسب و آبیاری درست میتواند تا 10 تن نیز در نظر گرفت. اما مزیت نسبی سیروان در شرایط کمآبی نمایان میشود. دادههای مستند نشان میدهند که این رقم در برابر قطع آب در مراحل پایانی رشد، افت عملکرد کمتری نسبت به ارقام حساس دارد و عملکرد این رقم گندم در شرایط تنشدار نیز، این عملکرد به 5.5 الی 6.5 تن میرسد.
تغذیه بذر، عامل امیدوارکننده برای کشاورزانی که قصد کشت سیروان در خاکهای فقیر را دارند
تحقیقات جدید نشان داده است که استفاده از باکتریهای محرک رشد (مانند Pantoea agglomerans) و اصلاحکنندههای خاک در اراضی شنی، میتواند عملکرد بیولوژیک و دانه سیروان را به طور معنیداری افزایش دهد. این نکته برای کشاورزانی که در خاکهای فقیر کشت میکنند، یک سیگنال مثبت است.
میزان بذر مصرفی برای هر هکتار
با توجه به وزن هزار دانه نسبتاً بالا، استفاده از 180 تا 200 کیلوگرم بذر در هکتار برای دستیابی به تراکم ۴۰۰ تا ۴۵۰ سنبله در متر مربع توصیه میشود.
جمعبندی نهایی و مرور خصوصیات بذر گندم سیروان
گندم سیروان از گروه نان محسوب میشود و برای مصرف در نانوایی به دلیل عملکرد خوبی که از نظر حجم و بافت نشان میدهد، گزینه مناسبی محسوب میشود.
زمان مناسب کاشت این رقم بذر نیمه آبان تا نیمه آذر هر سال تلقی میشود و درصورت توجه به زمان کاشت عملکرد خوبی از نظر پایداری عملکرد و مقاومت به تنش های آبی و خشکی نشان میدهد.
دانه این رقم گندم، به رنگ زرد کهربایی است و با تناژ معمول 8 تا 9 تن گزینه خوبی برای کشت در اقلیم های معتدل ایران به شمار میرود.
میزان بذر مصرفی در هر هکتار برای سیروان نیز 180 تا 200 کیلوگرم عنوان شده.
همچنین مقاومت به بیماری های شایع در گندم نیز دلیل خوبی برای انتخاب این بذر برای کشت به شمار میرود.
با تشکر از همراهی شما عزیزان با ما، خواهشمند است درصورت تجربه در کشت بذر گندم سیروان و یا سوال درباره این مقاله در قسمت کامنت های این صفحه با ما همراه باشید.
