معرفی ارقامی که بتوانند میان پتانسیل عملکرد بالا و پایداری در شرایط تنش‌های محیطی توازن ایجاد کنند، اولویت نخست برنامه‌های به‌نژادی ملی است. بذر گندم حیدری که حاصل تلاش‌های مستمر موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر است، به عنوان یک راهکار ژنتیکی پیشرفته برای مقابله با چالش‌های اقلیمی در مناطق سرد و معتدل سرد کشور مطرح شده است.

در این گزارش به‌موارد زیر درباره بذر گندم حیدری اشاره خواهد شد:

• بررسی ژنتیک و شجره بذر گندم حیدری
• بررسی عملکرد گندم حیدری در شرایط تنش‌دار آبیاری نرمال
• بررسی مقاومت به بیماری های رایج در گندم
• بررسی کیفیت نانوایی گندم حیدری
• عملکرد و تناژ گندم حیدری
• زمان پیشنهادی کاشت برای بذر گندم حیدری

گندم حیدری در یک نگاه

• گندم حیدری مناسب مناطق سردسیر است.
• به زنگ زرد مقاوم و به زنگ‌های سیاه و قهوه‌‌ای نیمه‌حساس است.
• به ورس مقاومت دارد.
• حتی در شرایط تنش عملکرد اقتصادی خود را حفظ می‌کند.
• میانگین تناژ در شرایط آبیاری کامل برای گندم حیدری 7.145 تن گزارش شده.
• بهترین زمان کاشت این بذر نیمه مهر تا آبان است.

بررسی شناسنامه بذر گندم حیدری

دستیابی به رقمی با ویژگی‌های گندم حیدری تصادفی نبوده و محصول یک برنامه به‌نژادی کلاسیک و مدرن است که بیش از 13 سال به طول انجامیده است. تبارشناسی این رقم نشان‌دهنده تلاقی سیستماتیک بین لاین‌های پیشرفته خارجی و ارقام بومی است که با هدف تجمیع صفات مطلوب انجام شده است. رقم حیدری از تلاقی لاین Ghk/Bow//90Zhong87 با رقم شیرودی در سال زراعی 1376-1376 در ایستگاه تحقیقاتی کرج پدید آمد. والد خارجی این تلاقی یعنی لاین‌های مشتق شده از Bow”s” معمولاً حامل ژن‌های مقاومت به بیماری‌ها و پتانسیل عملکرد بالا هستند، در حالی که رقم شیرودی به عنوان یکی از ارقام موفق ایرانی، سازگاری محیطی و کیفیت نانوایی مطلوبی را به نتاج منتقل کرده است.

فرآیند گزینش و تثبیت این رقم طی سال‌های 1377 تا 1382 در نسل‌های در حال تفکیک F1 تا F6 تحت شرایط کنترل شده و میدانی در کرج دنبال شد. پس از اطمینان از خلوص ژنتیکی و پایداری صفات، لاین امیدبخش حاصله وارد آزمایشات مقایسه عملکرد سراسری در اقلیم سرد کشور شد. این آزمایشات که در بازه زمانی 1383 تا 1387 در ایستگاه‌های متعددی اجرا گردید، توانست ظرفیت‌های بالقوه این رقم را در مواجهه با تنوع‌های اکولوژیکی مناطق مختلف ایران به اثبات برساند. معرفی رسمی این رقم در سال 1395 به عنوان گامی تحولی در زراعت مناطق سردسیر تلقی شد، چرا که توانست استانداردهای جدیدی را در عملکرد دانه و مقاومت به خشکی آخر فصل تعریف نماید.

عملکرد گندم حیدری در شرایط تنش‌دار آبیاری نرمال

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های گندم حیدری که آن را از ارقام قدیمی‌تر متمایز می‌کند، واکنش فیزیولوژیک آن به کمبود منابع آبی در مراحل نهایی رشد است. در مناطق سردسیر ایران، گندم‌های پاییزه و بینابین معمولاً در مرحله پر شدن دانه با افزایش ناگهانی دما و قطع بارندگی‌های بهاره مواجه می‌شوند که به تنش خشکی آخر فصل معروف است. رقم حیدری به گونه‌ای اصلاح شده است که با کوتاه کردن دوره پر شدن دانه در شرایط تنش (از 48 روز در حالت نرمال به 37 روز در حالت تنش)، از اثرات مخرب گرما و خشکی فرار کند. این استراتژی “فرار از تنش” باعث می‌شود که علی‌رغم کاهش وزن هزار دانه از 41 به 36 گرم، کل عملکرد محصول در سطح اقتصادی باقی بماند.

گندم حیدری در برابر بیماری‌های رایج در گندم‌ها چگونه عمل می‌کند؟

امنیت تولید گندم همواره توسط بیماری‌های قارچی، به ویژه زنگ‌ها، تهدید می‌شود. رقم حیدری در برابر نژادهای شایع بیماری “زنگ زرد” در ایران، مقاومت نشان داده است. زنگ زرد می‌تواند در سال‌های اپیدمی، تا 50 درصد عملکرد محصول را نابود کند؛ بنابراین کشت رقمی مقاوم، هزینه‌های سم‌پاشی را به شدت کاهش داده و سلامت محصول را تضمین می‌کند. با این حال، باید توجه داشت که این رقم نسبت به زنگ قهوه‌ای و سیاه واکنش نیمه‌حساس تا حساس دارد که پایش مداوم مزارع در مناطق مرطوب‌تر را الزامی می‌سازد.

همچنین این رقم با ارتفاع بوته 86 سانتی‌متر جزو ارقام نیمه‌ پا‌کوتاه به شمار می‌رود و مقاومت خوبی به ورس دارد.

بررسی عملکرد گندم حیدری در نانوایی

از منظر کیفیت تکنولوژیک، دانه گندم حیدری در گروه گندم‌های با کیفیت نانوایی خوب طبقه‌بندی می‌شود. رنگ زرد کهربائی و میانگین پروتئین 11.4 درصدی و شاخص‌های گلوتن مطلوب، این رقم را برای تولید نان‌های مسطح و حجیم مناسب ساخته است. سختی دانه و رنگ روشن زرد کهربایی آن نیز از ویژگی‌های بازارپسندی است که توسط سیلوها و کارخانجات آرد مورد استقبال قرار می‌گیرد. این توازن بین عملکرد کمی و کیفیت کیفی، رقم حیدری را به یک انتخاب استراتژیک برای زنجیره تأمین گندم تبدیل کرده است.

عملکرد و تناژ گندم حیدری

در آزمایشات یکنواخت سازگاری که در 12 ایستگاه تحقیقاتی اقلیم سرد اجرا شد، رقم حیدری با میانگین عملکرد 7145 کیلوگرم در هکتار در شرایط آبیاری کامل، برتری معنی‌داری نسبت به رقم شاهد “شهریار” با عملکرد 6413 کیلوگرم نشان داد. اهمیت واقعی این رقم زمانی مشخص می‌شود که در شرایط تنش خشکی، عملکرد 6032 کیلوگرمی آن در مقایسه با عملکرد 4057 کیلوگرمی رقم شهریار مورد بررسی قرار گیرد. این اختلاف حدوداً 1500 کیلوگرمی در شرایط بحرانی، نشان‌دهنده ضریب امنیت بالای این بذر برای کشاورزانی است که در مناطق با محدودیت حق‌آبه فعالیت می‌کنند. علاوه بر این، در شهرستان کرمان نیز آزمایشات تطبیقی نشان داد که ارقام حیدری و میهن به ترتیب با عملکرد 6300 و 6263 کیلوگرم در هکتار، بهترین گزینه‌ها برای جایگزینی ارقام قدیمی هستند.

بهترین زمان برای کاشت برای گندم حیدری

عمق پیشنهادی برای کاشت در مناطق سرد و سردسیر مانند آذربایجان و اردبیل و همدان و … از نیمه مهرماه تا نیمه آبان‌ می‌باشد. و در مناطق معتدل رو به سرد هم از اواخر مهر تا اواخر آبان پیشنهاد می‌شود.

در رشد زودتر از موعد، امکان رویش بیش از حد و آسیب از سرما و همچنین کاشت دیر از موعد باعث افت پنجه‌زنی و کاهش عملکرد می‌شود.

عمق پیشنهادی برای کاشت بذر گندم حیدری

به طور کلی عمق ایده‌آل برای کاشت این رقم بذر 3 تا 5 سانتی‌متر می‌باشد. اما در ادامه به هر نوع خاک به صورت جداگانه می‌پردازیم :

• خاک سبک (شنی و لومی)  : 4 تا 5 سانتی‌متر
• خاک متوسط (لومی) : 3 تا 4 سانتی‌متر
• خاک سنگین ( رسی)  : 3 سانتی‌متر
• خاک خشک سطحی : تا 5 سانتی‌متر

جمع بندی نکات گفته شده درباره گندم حیدری

• گندم حیدری دیم، یک گندم اصلاح‌شده است.
• عملکرد اقتصادی به لطف فرار از تنش و مقاومت به کم‌آبی.
• به زنگ سیاه و قهوه‌ای نیمه‌حساس تا حساس و نسبت به زنگ‌زرد مقاوم گزارش شده.
• پتانسیل عملکرد این رقم 10.6 تن و میانگین عملکرد 7.14 تن در شرایط آبیاری کامل می‌باشد.
• بهترین زمان برای کاشت بذر گندم حیدری از نیمه مهر تا نیمه آلان می‌باشد.
• عمق پیشنهادی کاشت بذر گندم حیدری نیز به صورت‌ کلی 3 تا 5 سانتی‌متر می‌باشد.

بذر گندم رقم حیدری تبلور پیوند میان دانش ژنتیک و نیازهای اکولوژیک ایران است. این رقم با تکیه بر ۱۳ سال پژوهش، توانسته است در آزمون‌های سخت پایداری عملکرد در شرایط تنش خشکی آخر فصل سربلند بیرون بیاید.

بذر حیدری به عنوان یک رقم ملی، از طریق شبکه‌ای گسترده از شرکت‌های دولتی و خصوصی توزیع می‌شود. شرکت خدمات حمایتی کشاورزی در استان‌های مختلف، نقش کلیدی در تأمین و توزیع این بذر در طبقات گواهی شده و مادری دارد. علاوه بر نهادهای دولتی، شرکت‌های خصوصی و تعاونی‌های تولید بذر و نهال نیز، از تولیدکنندگان اصلی بذور غلات در این مناطق هستند.

در مناطق سردسیر نظیر اردبیل، شرکت‌های بزرگ کشت و صنعت سهم عمده‌ای در تکثیر بذور گواهی شده گندم ایفا می‌کنند. همچنین شرکت‌های دانش‌بنیان نظیر با تمرکز بر بهره‌وری آب و مقاومت به خشکی، در حال تغییر پارادایم تولید بذر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه هستند. این شرکت‌ها با انجام صدها برنامه کراس سالانه، به دنبال ایجاد ارقامی هستند که حتی از رقم حیدری نیز در بهره‌وری مصرف آب پیشی بگیرند

تلاش برای افزایش ضریب نفوذ بذر حیدری صرفاً یک فعالیت بازاریابی نیست، بلکه یک ضرورت ملی است. گزارش‌های سازمان فائو FAO نشان می‌دهد که میانگین عملکرد گندم در ایران هنوز از متوسط جهانی کمتر است و یکی از دلایل اصلی آن، ناکافی بودن دانش فنی کشاورزان و عدم استفاده از بذور اصلاح شده است.

استفاده از بذر مرغوب می‌تواند تا ۳۵ درصد عملکرد محصول را افزایش دهد که این به معنای گامی بلند به سوی خودکفایی پایدار است.وزارت جهاد کشاورزی سالانه ۳۰ تا ۴۰ درصد بذر مورد نیاز کشور را از طریق شرکت‌های مجاز تأمین می‌کند.

رقم حیدری با پتانسیل تولید بیش از ۱۰ تن در شرایط ایده‌آل و پایداری عملکرد در شرایط تنش، نقشی حیاتی در پایداری تولید گندم در اقلیم‌های سردسیر ایفا می‌کند. ترویج این رقم از طریق ابزارهای مدرن دیجیتال و بهینه‌سازی موتورهای جستجو، فرآیند انتقال دانش از مراکز تحقیقاتی به مزارع را تسریع کرده و امنیت غذایی کشور را در برابر تغییرات اقلیمی واکسینه می‌کند.

با تشکر از همراهی شما عزیزان تا انتهای مقاله، خواهشمندیم درصورت تجربه در کشت گندم حیدری، تجربه خود را با ما درمیان بگذارید. همچنین از مخاطبان عزیز خواهشمندیم در صورت داشتن هرگونه نکته‌نظر درباره این مقاله، آن را با ما به اشتراک بگذارید.